پایگاه خبری اقتصادی و تحلیلی نیوزبانک

جستجو

زمان توسعه بازار اوراق استقراضی (بدهی)

دکتر پرویز عقیلی

اصولا بازار سرمایه از بازارهای اصلی سهام و بدهی و بازار مشتقات تشکیل می شود. بازار سهام که نشانه مالکیت در شرکت ها است کاملا شناخته شده بوده و نقل و انتقال مالکیت شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار از طریق این بازار انجام می گیرد. در بازار بدهی، اوراق استقراضی منتشر شده توسط دولت، شرکت ها و احتمالا استانداری ها و شهرداری ها مبادله می شود. هرچه تنوع ابزار های مالکیتی، استقراضی یا مشتقات این ابزار های اصلی بیشتر باشد، بر تعداد معامله گران در بازار سرمایه افزوده شده و در نتیجه نقدینگی بیشتری در بازار متمرکز می شود که به افزایش عمق بازار سرمایه می انجامد.
با معرفی اوراقی که نشان دهنده مقدار معینی طلا، انواع ارز یا ساختمان و سایر کالاها باشد، دیگر وجوه سرگردانی در اقتصاد وجود نخواهد داشت؛ بلکه این وجوه بنا به میل و تشخیص سرمایه گذاران در ابزار های مختلف بازار سرمایه که نشان دهنده مالکیت انواع دارایی اعم از سهام، بدهی (مطالبات) یا با پشتوانه کالا هستند، در بورس دادوستد شده و از بازار سرمایه خارج نخواهد شد. نوشته حاضر بر لزوم توسعه بازار بدهی در کشور به ویژه در شرایط کنونی متمرکز است.
همان طور که اشاره شد علاوه بر دولت، استانداری ها و شهرداری ها، بنگاه های اقتصادی نیز در بازارهای بدهی اقدام به انتشار اوراق استقراضی (دریافت تسهیلات) می کنند که شامل شرکت های صنعتی و خدماتی، بانک ها و سایر موسسات مالی هستند. معمولا بانک ها یا برای افزایش متوسط عمر سپرده های خود یا برای افزایش حد کفایت سرمایه به وسیله اوراق قابل تبدیل به سهام، از اوراق استقراضی استفاده می کنند. به هر صورت بانک ها منابع مالی به دست آمده را در اختیار تسهیلات گیرندگان دیگر قرار داده یا با منابع مالی مزبور خدمات مالی گوناگونی ارائه می دهند، در حالی که بنگاه های اقتصادی غیربانکی معمولا مصرف کننده نهایی این منابع مالی هستند. هدف اصلی بازار اوراق استقراضی، فراهم کردن مکانیزمی برای تامین مالی کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت مخارج بخش خصوصی و دولتی است. آمارها نشان می دهد که همواره حجم مبادلات و ارزش بازار اوراق استقراضی (بدهی) در جهان به مراتب بیشتر از بازار سهام بوده است. به عنوان مثال در سال 2011، بازار بدهی با رقم 157 تریلیون دلار حدود 74 درصد از کل بازار سرمایه 212 تریلیون دلاری جهان را به خود اختصاص داده بود. در این سال، بازار اوراق استقراضی در کشور آمریکا به تنهایی 37 تریلیون دلار و بازار سهام آن 21 تریلیون دلار از کل بازار سرمایه جهان را تشکیل داد. اهمیت بازار اوراق استقراضی به عنوان یکی از منابع تامین مالی در سال های بحران اقتصادی اخیر و کندشدن رشد اقتصادی کشورها، افزایش یافت. دلیل این امر تکیه کمتر شرکت ها به سیستم بانکی برای تامین منابع مورد نیاز خود و همچنین افزایش استقراض دولت ها بوده است. سهم بالای کشورهای توسعه یافته مانند آمریکا و ژاپن در بازار اوراق استقراضی در جهان عمدتا به اقتصاد بزرگ این کشورها و همچنین استقراض دولتی گسترده آنها در طول زمان باز می گردد.
در سال های اخیر بازار اوراق استقراضی دولت ها و شرکت ها در کشورهای در حال توسعه نیز رشد نسبی بالایی داشته است که نشان از افزایش علاقه سرمایه گذاران جهان به استفاده از فرصت های سرمایه گذاری با نرخ سود معین و از پیش تعیین شده در اقتصادهای نوظهور دارد. با این حال عمق بازارهای مالی (نسبت ارزش بازار سرمایه به تولید ناخالص داخلی) در اقتصادهای نوظهور و در حال توسعه نسبت به کشورهای توسعه یافته بسیار کمتر است که دلیل عمده آن نبود بازار گسترده و فعال اوراق استقراضی دولتی و شرکتی است. به این ترتیب، با وجود رشد سریع بازارهای سهام در کشورهای در حال توسعه در سال های اخیر، بازار اوراق استقراضی آنها متناسب با آن توسعه نیافته است.
بدیهی است که در صورت نبود یک بازار اوراق استقراضی فعال، شرکت ها وابستگی شدیدی به سیستم بانکی برای تامین منابع مالی خود خواهند داشت. این در حالی است که نقش اصلی بانک ها در تامین مالی شرکت های کوچک و متوسط و به ویژه در بخش تامین سرمایه در گردش آنها نمود پیدا می کند و معمولا شرکت های بزرگ تر و دارای اعتبار بیشتر باید از ابزارهای موجود در بازار بدهی برای تامین منابع جدید مورد نیاز خود کمک بگیرند. نهادهای مختلف بین المللی و اقتصاددانان برجسته ای مانند آلن گرین اسپن (رئیس سابق بانک مرکزی آمریکا) مکررا به عواقب عمق کم بازارهای مالی و وابستگی بیش از حد اقتصاد کشورها به منابع سیستم بانکی اشاره کرده و بر لزوم ایجاد ساختارهای متنوع مالی تاکید کرده اند. در این زمینه می توان به بحران بانکی سال های 1998-1997 کشورهای آسیای شرقی اشاره کرد که نبود تنوع در نهادهای واسطه گری مالی آنها به شدت گرفتن و طولانی شدن این بحران منجر شد. آموزه های این بحران نشان می دهد که در صورت اختلال کانال های اصلی واسطه گری مالی در یک اقتصاد، وجود مسیر های دیگر برای تبدیل پس انداز ها به سرمایه های قابل استفاده، مجموعه ای از ابزارهای پشتیبان را برای بر عهده گرفتن وظیفه واسطه گری مالی فراهم و از گسترش بحران جلوگیری می کند. با وجود توسعه نسبی بازار سهام در ایران به عنوان یک کشور در حال توسعه، تاکنون اقدامی جدی درجهت ایجاد و توسعه یک بازار اوراق استقراضی (بدهی) فعال صورت نگرفته است. در طول سال های گذشته زمینه برای استفاده گسترده شرکت ها از این ابزار مالی قدرتمند فراهم نشده است. نبود چنین بازاری منجر به ایجاد فشار مضاعف بر منابع محدود سیستم بانکی شده و در نتیجه با ایجاد محدودیت در فرآیند تامین مالی شرکت ها، به ناکارآمدی و عدم شفافیت فرآیند تسهیلات دهی بانک ها منجر خواهد شد که در نهایت تخصیص بهینه منابع را با مشکل روبه رو می کند.
این در حالی است که وجود یک بازار فعال برای اوراق استقراضی شرکتی می تواند به عنوان پشتیبانی برای سیستم بانکی و بازار سهام عمل کند. به این ترتیب که در صورت وقوع شوک های مختلف در این بازارها به دلایل مختلف از جمله تغییرات نرخ بهره، نقدینگی جامعه بین بازارهای بدهی و سهام جریان یافته و از جریان احساسی و مخرب نقدینگی سرگردان بین بازارهای مختلف مانند ارز، مسکن، طلا و ... جلوگیری می شود. از سوی دیگر، وجود این بازار به بهبود قابل توجه تامین مالی بنگاه ها و کاهش فشار بر سیستم بانکی برای تامین نقدینگی مورد نیاز آنها می انجامد. به این ترتیب، با ایجاد و توسعه بازار اوراق استقراضی در کنار توسعه بازار سرمایه، بازاری کامل شکل می گیرد که می تواند به بهترین شکل وظیفه واسطه گری مالی را به عهده گرفته و از هزینه های بنگاه ها (خصوصا بنگاه های بزرگ تر) بکاهد و به افزایش شفافیت مالی کمک کند. از دیگر مزایای مهم ایجاد و گسترش بازار بدهی فعال می توان به تعیین غیردستوری نرخ بهره در بازار و توسط فعالان اقتصادی اشاره کرد که به آزادی عمل بیشتر بانک مرکزی در راستای تحقق اهداف ضد تورمی خود و همچنین گسترش ابزارهای مالی جدید منجر خواهد شد. به این ترتیب، ایجاد چنین بازاری نه تنها باعث برداشته شدن فشار از روی سیستم بانکی و بانک مرکزی می شود؛ بلکه به اثرگذاری بیشتر سیاست های پولی می انجامد. از سوی دیگر، توسعه این بازار به ایجاد تعادل در بازار سهام کمک قابل توجهی کرده و از نوسانات شدید ارزش سهام شرکت های بورسی جلوگیری می کند.
بنابراین باید توجه داشت که ایجاد موسسات رتبه بندی اعتباری برای اعتبارسنجی شرکت ها و همچنین بهبود قوانین نظارتی حاکم، لازمه گسترش و تکامل چنین بازاری است. هرچند برای توسعه بازار آزاد اوراق استقراضی زمان لازم است، ولی در کوتاه مدت و قبل از تشکیل موسسات رتبه بندی مورد اعتماد مردم، می توان از تضمین بانک ها برای شرکت های درخواست کننده منابع استقراضی از طریق بازار سرمایه، در جهت جلب اعتماد عمومی و کاهش ریسک سرمایه گذاران در این اوراق کمک گرفت. در دوران ابتدایی شکل گیری بازار و با توجه به آشنایی کمتر مردم با این اوراق، اوراق استقراضی با سررسید کوتاه مدت تر و با تضمین بانکی در سررسید منتشر خواهد شد. پس از چند سال با افزایش اعتماد سرمایه گذاران و فعال شدن موسسات رتبه بندی مذکور و با افزایش آگاهی عمومی نسبت به این نوع اوراق، می توان به تدریج از نقش بانک ها به عنوان پذیرنده ریسک صرف نظر کرده و متعاقبا اوراق با سررسید بلندمدت تر نیز منتشر کرد. به این ترتیب، فعالان این بازار با توجه به اطلاعات شفافی که در دسترس عموم قرار دارد، نسبت به تامین نیازهای خود بدون دخالت های غیرضروری اقدام خواهند کرد.
در مجموع، در صورت ایجاد و توسعه هر چه سریع تر بازار اوراق بدهی، ثبات بازارهای مختلف افزایش یافته و تامین مالی بنگاه ها تسهیل و تسریع خواهد شد که به تامین کم هزینه تر مواد اولیه بنگاه ها، افزایش تولیدات داخلی و در نهایت خروج از رکود کمک خواهد کرد. از سوی دیگر با کاهش آسیب پذیری اقتصاد از تکانه های وارد شده به بازارهای مختلف، زمینه برای ایجاد ثبات اقتصادی بیشتر و جذب سرمایه گذاری خارجی نیز مساعدتر خواهد شد. امید است با توجه به مزایای گسترش بازارهای بدهی برای رشد و توسعه اقتصادی کشور به ویژه در شرایط کنونی، شاهد اقدامات اثرگذار در این زمینه باشیم.

تاریخ خبر: ۱٣۹٣/٠۵/۱٣

اخبار مرتبط

نظرات

٠ نظر

در صورتی که می خواهید پاسخ خود را دریافت کنید، ایمیل خود را وارد نمایید
ارسال نظر ...
نظری برای نمایش موجود نیست ، شما اولین نفری باشید که نظر می دهید!