پایگاه خبری اقتصادی و تحلیلی نیوزبانک

جستجو

منتظر رشد سریع اقتصادی نباشید

نیوزبانک-وزارت اقتصاد نیز فقط به تسریع نرخ رشد اقتصادی بپردازد و تا رشد اقتصادی به بالای 5/6 درصد در یک افق میانگین 5 ساله نرسد، هیچ کار دیگری را انجام ندهد. مشروح گفت وگوی «اعتماد» با فرهاد نیلی، رییس پژوهشکده پولی و بانکی را می خوانید.

وزارت اقتصاد نیز فقط به تسریع نرخ رشد اقتصادی بپردازد و تا رشد اقتصادی به بالای 5/6 درصد در یک افق میانگین 5 ساله نرسد، هیچ کار دیگری را انجام ندهد. مشروح گفت وگوی «اعتماد» با فرهاد نیلی، رییس پژوهشکده پولی و بانکی را می خوانید.

به گزارش پایگاه خبری نیوزبانک از اعتماد دقیقا در یک روز بارانی قرار گفت وگو را گذاشت؛ طبقه نهم پژوهشکده پولی و بانکی در میدان آرژانتین، تا از شرایط فعلی اقتصاد بگوید و اینکه برای کنترل نرخ تورم و افزایش نرخ رشد اقتصادی دولت باید چه نگاهی داشته باشد. او معتقد است که نظام تدبیر اقتصادی کشور باید بازنگری و اصلاح شود و اگر چنین اتفاقی بیفتد، به طور قطع راه رشد اقتصادی تا سطح 8 درصد هم آسان و هموار خواهد شد.

در رابطه با تورم هم تاکید دارد که نرخ تورم باید در گام های سه ماهه کاهش یابد و تا اطلاع ثانونی هیچ چیز از بانک مرکزی نخواهیم؛ به جز کنترل نرخ تورم. در واقع تا زمانی که تورم تک رقمی نشده است، به بانک مرکزی بگوییم هر امری را در صورتی انجام دهید که به کنترل تورم لطمه نزند و بانک مرکزی حق وتو داشته باشد. وزارت اقتصاد نیز فقط به تسریع نرخ رشد اقتصادی بپردازد و تا رشد اقتصادی به بالای 5/6 درصد در یک افق میانگین 5 ساله نرسد، هیچ کار دیگری را انجام ندهد. مشروح گفت وگوی «اعتماد» با فرهاد نیلی، رییس پژوهشکده پولی و بانکی را می خوانید.

اقتصاد جزو علومی است که همه خواه ناخواه با آن به طور روزمره سروکار دارند، اما این ارتباط خیلی نزدیک به طور قطع به معنای پیش پا افتاده بودن این رشته علمی نیست؛ همان طور که در فضای اقتصاد شاهد هستیم که یک اشتباه در تصمیم گیری یا رفتار اقتصادی و حتی نادیده گرفتن اصول اقتصادی، باعث به هم ریختن تمام معادلات در فضای کشور می شود که حوزه های دیگر از جمله سیاست و جامعه را هم تحت تاثیر قرار می دهد. به همین دلیل، بهتر است به بررسی حوزه اقتصاد کلان و پیچیدگی هایی مربوط به این حوزه بپردازیم و اینکه چه اتفاقی در کشور افتاده که به نوعی برخی معادلات اقتصادی به هم خورده است؟

بهتر است ابتدا تعریف ساده یی از اقتصاد کلان داشته باشیم. اقتصاد یک بخش مشهود دارد که همه مردم آن را می بینند و یک بخشی هم دارد که متخصصان و کارشناسان بیشتر با آن سر و کار دارند. بخش مشهود آن، قسمتی است که در تصمیمات اقتصادی آحاد جامعه با آن مواجه هستیم؛ یعنی می بینیم تولیدکننده به تولید می پردازد، خانوار مصرف می کند، نیروی کار به جامعه عرضه می شود، عده یی به سرمایه گذاری می پردازند و بانک ها نیز تسهیلات می دهند. بنابراین مصرف، سرمایه گذاری، پس انداز و تولید، اتفاقاتی است که در سطح خرد رخ می دهد. این فعالیت ها که مربوط به ارتباط بین تصمیم گیرنده و فعل اقتصادی است با مشاهده رفتار خانوار ها، بنگاه های اقتصادی و دولت قابل رصد کردن است. این مشاهدات مواد اولیه یی هستند که از طریق تجمیع (aggregation) یا تجرید (abstraction) به اقتصاد کلان منتقل شده و تبدیل به مفاهیم اقتصاد کلان می شوند.

منظورتان را از تجمیع و تجرید بیشتر توضیح می دهید؟

فرض کنید 100 واحد تولیدی مشغول فعالیت هستند. ما شاهد هستیم یک واحد تولیدی رب گوجه فرنگی تولید می کند، یک واحد تولیدی خودرو تولید می کند، یک کارخانه لاستیک تولید می کند، پزشکان و سایر واحدهای درمانی، خدمات مربوط به سلامت را عرضه می کنند و مانند اینها. اینها در مقیاس یک کشور اتفاق می افتد. این واحدها را می شود در مقیاس یک شهر جمع بزنیم یا در مقیاس یک استان جمع بزنیم، اما این برآوردها هنوز کلان نیست.

ما می توانیم راجع به تولیدات صنعتی استان اصفهان صحبت کنیم، اما هنوز برآوردها کلان نیست. حالا صرف نظر از مقیاس کشور، اگر این واحدها را در کل کشور تجمیع کنیم و با هم جمع بزنیم، یک متغیر اقتصاد کلان متولد می شود که تولید و سرمایه گذاری را در کل کشور مشخص می کند.

یا همان تولید ناخالص داخلی؟

بله، اینها تعریف های کلان است. اینکه تولید ناخالص یا تولید خالص باشد، اجزای یک تعریف است. تولید، سرمایه گذاری، مصرف، تسهیلات بانکی، سپرده های بانکی و... در تجمیع تبدیل به متغیرهای اقتصاد کلان می شوند.

نکته دوم تجرید است. به این معنا که همه چیز با جمع زدن کلان نمی شود. کلان فقط یک فرآیند خیلی بزرگ نیست، یک زمانی هم مفهوم مجرد است. برای مثال، دستمزد یک پزشک متخصص 30 هزار تومان، دستمزد یک وکیل دادگستری برای مشاوره 100 هزار تومان و دستمزد یک کارگر لوله کش 15 هزار تومان است. اینها را می شود به یک شکلی تجرید کرد تا مشخص شود به صورت جداگانه دستمزد نیروی کار ماهر و غیرماهر چه رقمی می شود. این آمارها حاصل جمع نیست، حاصل تجرید است. یعنی دستمزد پزشک، وکیل و مهندس را با یکدیگر محاسبه می کنیم و آماری از دستمزد نیروی کار ماهر محاسبه می شود. کارگر ساختمانی را نیز باید به عنوان کارگر غیرماهر محسوب کنیم. با این شیوه، دستمزد نیروی کار ماهر و دستمزد نیروی کار غیرماهر به صورت جداگانه استخراج می شود و سپس حاصل جمع دستمزد نیروی کار ماهر و غیرماهر، در نهایت آمار دستمزد نیروی کار خواهد بود. اینها حاصل تجرید است. در واقع یکسری از متغیرهای اقتصاد کلان حاصل تجریدند. در رابطه با نرخ ارز هم باید بگویم که ارز یک مفهوم میانگین موزون از نرخ دلار، پوند، فرانک سویس و... است. شاخص قیمت ها هم یک چنین وضعیتی دارد و حاصل تجرید است. بنابراین متغیرهای اقتصاد کلان یا از تجرید یا از تجمیع حاصل می شود.

چرا موضوع اقتصاد کلان، فقط موضوع کشور است؛ نمی تواند موضوع شهر یا یک استان باشد؟

به خاطر اینکه سیاستگذاری فقط در سطح کشور معنا پیدا می کند. ممکن است مساحت استان اصفهان به اندازه کشور اتریش باشد، اما اتریش چون یک کشور است، سیاستگذاری می کند اما در استان اصفهان سیاستگذاری انجام نمی شود. در واقع ابزارهای اصلی سیاستگذاری فقط در سطح کشور مهیاست. سیاستگذاری و حاکمیت شأن کشور است. بنابراین اقتصاد کلان هم به دلیل اینکه بخش قابل ملاحظه یی از آن به سیاستگذاری ها برمی گردد، بنابراین موضوع اصلی کشور است. کشور چین به اندازه 100 کشور کوچک است. اقتصاد کلان در چین معنا پیدا می کند، در لیختن اشتاین وسط اروپا هم معنا پیدا می کند. پس هر جایی که در سطح متغیرهای کلان سیاستگذاری می کند، آنجا اقتصاد کلان معنا پیدا می کند و آنجا کشور است.

از سوی دیگر، تئوری های اقتصاد کلان ارتباط بین متغیرهای اقتصاد کلانی که در اثر تجرید یا تجمیع متولد می شوند را با یکدیگر مشخص می کند. برای نمونه، ارتباط میان تورم و نقدینگی و نیز تولید و نرخ ارز در قالب چنین تئوری هایی تبیین می شود. این تئوری ها دو ویژگی دارند: یکی اینکه گذشته را توضیح می دهند و نیز آینده را پیش بینی می کنند. اگر هر کدام از این دو کار به خوبی انجام نشود، از اقتصاد کلان کنار گذاشته می شوند، چون اصلا به درد نمی خورند. مثالی می زنم. در اواسط دهه 80 نقدینگی در کشور به شدت بالا می رفت، اما در مقابل تورم افزایش پیدا نکرد. این اتفاق باعث شد که تئوری پولی تورم زیر سوال رود. آن زمان عنوان می شد که قبلا این تئوری وجود داشت که هر زمان حجم پول بالا می رود، تورم نیز افزایش می یابد. اما در ایران حجم پول بالا رفت، اما تورم افزایش پیدا نکرد.

اشکال کجا بود؟

آن زمان توضیح دادیم که اشکال در اینجاست که نرخ ارز ثابت نگه داشته شده و به دنبال آن، واردات افزایش یافته و از محل واردات مصرفی بخشی از نرخ تورم کنترل می شود. بنابراین هر زمانی که یک شوک به نرخ ارز وارد شود، این داستان برعکس می شود. ماجرای دو سال گذشته کشور در بازار ارز و رشد شدید نرخ تورم نیز به همین موضوع برمی گشت. بر این اساس، بعضی از اتفاقات اقتصاد کلان در یک افق بلندمدت و بعضی ها هم در افق میان مدت یا کوتاه مدت معنا پیدا می کنند. با این اوصاف، می توان گفت اقتصاد کلان از متغیرهایی تشکیل شده که از تجرید یا تجمیع حاصل می شوند و تئوری هایی ارتباط بین این متغیرها را توضیح می دهند. البته یک بخش اقتصاد کلان، اقتصاد کلان کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت است. بخشی از اقتصاد کلان فقط بلندمدت را توضیح می دهد مثل رشد اقتصادی.

تفاوت اینها در چیست؟

تفاوت در این است که برای نمونه، عرضه و تقاضا در کوتاه مدت در خیلی از بازارها تعدیل نمی شوند، بنابراین پتانسیل یکسری از تحولات ایجاد می شود که در بلندمدت تخلیه خواهند شد. به این ترتیب، برخی تئوری های اقتصاد کلان، تئوری های کوتاه مدت و برخی نیز تئوری های بلندمدت است. البته این تئوری ها در طول یکدیگر هستند، نه در عرض هم. به نوعی رقیب یکدیگر نیستند.

به عنوان مثال در نیمه دوم دهه 80 بحث در کشور بر سر این بود که ما ممکن است در کوتاه مدت بتوانیم نرخ ارز را کنترل کنیم، به دلیل اینکه درآمد ارزی بالایی داریم، اما در کنار آن واردات به دلیل کنترل نرخ ارز به حدی ارزان می شود که هیچ تولیدی در داخل کشور توجیه پیدا نمی کند. بنابراین در بلندمدت این فشار تخلیه خواهد شد و فقط منتظر یک تلنگر خواهد بود. ما در کوتاه مدت می بینیم که حجم پول بالا رفته، اما سطح قیمت ها بالا نرفته است. یعنی عدم تعادل وجود دارد. این عدم تعادل در کوتاه مدت وجود دارد، اما در بلندمدت این عدم تعادل از بین می رود.

انتظار ما این است که در کوتاه مدت به دلیل سیاست های مختلف و تصمیماتی که آحاد اقتصادی می گیرند، عدم تعادل هایی در بازار کار، محصول و پول ایجاد شود. برای مثال، در کوتاه مدت می توانیم نرخ بیکاری بالایی داشته باشیم، اما در بلندمدت یا باید ظرفیت اقتصاد به حدی بالا باشد که این بیکاری را هضم کند یا باید دستمزد اینقدر پایین آید که بیکاران وارد بازار کار شوند. هیچ گریز دیگری وجود ندارد. معمولا آنچه اتفاق می افتد، برآیندی از این دو است. به میزانی که اقتصاد باز می شود، نیروی بیکار را جذب می کند؛ بدون اینکه فشار به دستمزد وارد شود. به میزانی هم که اقتصاد بزرگ نمی شود، حتما باید دستمزد پایین آید. حالا اگر شما هر دو این راه ها را ببندید، بدانید که تصمیم گرفته اید عده زیادی بیکار بمانند و فشارهای اجتماعی این موضوع روی اقتصاد خواهد بود.

با این اوصاف، اقتصاد کلان حوزه یی است که اقتصاددان ها از پشت یک عینک اقتصاد را می بینند؛ عینکی که متغیرهای بیرونی را که همه مردم می بینند، فیلتر تجمیع و تجرید کرده و متغیرهای انتزاعی را می بینند که افراد دیگر لزوما نمی بینند. مثل این می ماند که یک فرد احساس کند حال خوبی ندارد. فقط پزشک می تواند بگوید چرا حال این فرد خوب نیست و چه اتفاقی افتاده که تعادل بدن این فرد به هم خورده است. پزشک هم باید به یکسری متغیرها از طریق آزمایش متوسل شود.

نکته دیگر این است که اقتصاد کلان یک بخش علم و یک بخش مهندسی دارد. بخش علمی اقتصاد کلان، توصیف وضعیت ها است. بخش مهندسی اقتصاد کلان نیز تغییر وضعیت به نفع وضعیت های مطلوب است. برای مثال، اقتصاد ما الان دچار رکود تورمی است. بخش علمی و توصیفی اقتصاد کلان توضیح می دهد که رکود تورمی داریم و ابعاد آن چقدر است. حتی می گوید چرا و از چه زمانی این رکود تورمی ایجاد شده است و پیش بینی می شود که اگر اقدامی صورت نگیرد، این رکود تورمی تا چه زمانی ادامه پیدا خواهد کرد. اما بخش مهندسی اقتصاد کلان، آچار به دست است و می گوید چه کار کنیم که از رکود تورمی بیرون آییم. آیا باید یکی را فدای دیگری کنیم یا اینکه راهکاری برای خروج از تورم و رونق اقتصادی وجود دارد. بخش مهندسی اقتصاد کلان، وارد توصیه و سیاستگذاری می شود. پس یک بخش از اقتصاد کلان، بخش منفعل است و کاری نمی کند و یک بخش نیز فعال است و وارد مهندسی اقتصاد می شود.

در رابطه با بخش دوم که مهندسی اقتصاد کلان است، ناگزیر هستیم که رحجان های اجتماع را بدانیم وگرنه کاری می کنیم که ممکن است وضع را بدتر کنیم. بنابراین باید بدانیم که مردم تا چه اندازه نمی توانند تورم و رکود را تحمل کنند. به طور معمول در بخش مهندسی اقتصاد کلان، یک تابع رفاه اجتماعی را سعی می کنند تصریح کنند. اینکه بگویند ما حدس می زنیم تورم بالا تا چه میزان برای مردم زیان دارد، نشان می دهد که افزایش تورم برای مردم قابل تحمل نیست. این یک توصیف کلی از اقتصاد کلان بود که سعی کردم ارائه دهم.

با توجه به آنچه گفتید، بهتر است یک ارزیابی اجمالی از شرایط اقتصاد کلان در هشت سال گذشته داشته باشیم. در این سال ها چه اتفاقاتی در حوزه اقتصاد کلان افتاد که نباید رخ می داد؟

اگر بخواهیم هشت سال گذشته را که مقارن با دولت نهم و دهم بوده، ارزیابی کنیم و بگوییم وضعیت اقتصاد کلان در این مدت چگونه بوده است، چند مولفه را می توان ذکر کرد. یک نکته یی که به قدیم تر از هشت سال گذشته برمی گردد و حتی می توان آن را به دولت های قبل تعمیم داد، این است که ظرفیت رشد اقتصادی کشور به طور متوسط هیچگاه از 5/4 درصد تجاوز نکرده است. 5/4 درصد رشد اقتصادی یعنی سالانه 5/4 درصد اقتصاد بزرگ تر می شود و با احتساب 5/1 درصد رشد جمعیت، درآمد واقعی افراد سالانه 3 درصد افزایش می یابد. این موضوع هیچگاه مورد رضایت هیچ کدام از سیاستگذاران و حتی مردم نبوده است و اینکه ما سالانه بدانیم فقط 3 درصد درآمد واقعی مان افزایش می یابد و اقتصاد کشور سالانه 5/4 درصد بزرگ تر می شود. بنابراین همیشه یک فاصله یی بین آنچه مطلوب دولت ها و سیاستگذاران بوده و آنچه اقتصاد در حالت متعارف داشته، وجود داشته است.

شاید بتوان گفت هیچگاه سیاستگذار عارضه یابی نکرد که برای این فاصله چه باید کرد و این فاصله را چگونه می توان جبران کرد. مثل این می ماند که شما سوار اتومبیلی شده باشید که ظرفیت موتور آن 1800سی سی است، اما قبل از آن چندین بار سرنشین اتومبیل های 3000 سی سی و 2600 سی سی بوده اید و لذت رانندگی در این خودروها را تجربه کرده اید. حالا این فرد اگر پشت ماشین 1800 سی سی بنشیند، نمی تواند همان سرعت و لذت را تجربه کند. پس این فرد با توجه به اینکه می خواهد سرعت و شتاب یک اتومبیل با حجم موتور بالا را تجربه کند باید اولا در بلندمدت برنامه یی برای تغییر اتومبیل خود داشته باشد و در کوتاه مدت هم باید انتظار خود از توانایی های خودروی فعلی را تعدیل کند.

یعنی شما معتقدید که اقتصاد کشور ما با ظرفیت های پایینی حرکت می کرد و امروز نباید انتظار رشد از آن داشته باشیم.

درست است. ماشین اقتصاد کلان ما یک ظرفیت محدود اما قابل ارتقایی دارد. همه کشورهای موفق ظرفیت رشد اقتصادی خود را ارتقا دادند. ارتقا دادن ظرفیت رشد اقتصادی آدابی دارد، اما ما هیچگاه حوصله نکردیم به این آداب تن دهیم و همیشه عجله کردیم و فکر کردیم اگر پا را روی پدال گاز فشار دهیم، ماشین سریع تر می رود. در حالی که ماشین یک ظرفیتی برای این کار دارد. در عین حال، همیشه به کارگزاران اقتصادی، بدنه کارشناسی دولت و مدیران میانی فشار آوردیم که چرا این اتومبیل 80 کیلومتر در ساعت حرکت می کند؟ می گفتیم چرا در کشورهای دیگر اتومبیل ها 120 کیلومتر در ساعت می روند؟ اما هیچگاه به این صرافت نیفتادیم که ظرفیت رشد اقتصادی قابل ارتقا است و شش درصد و هشت درصد هم می تواند باشد به شرطی که آداب آن را به جا آوریم.

آداب آن چیست؟

آداب آن این است که اولا نظام تدبیر کشور بازنگری شود. یعنی اگر نظام تدبیر را بازنگری کنیم، رشد اقتصادی تا 8 درصد هم افزایش می یابد. از سوی دیگر، اقتصاد باید باز شود و از یک اقتصاد بسته باید گذر کنیم به یک اقتصاد باز. منظور از اقتصاد باز، اقتصادی نیست که سالانه 80 میلیارد دلار در آن نفت فروخته شود و 60 میلیارد دلار واردات داشته باشد. منظور اقتصادی است که پذیرای ایده هایی باشد که بیرون کشور اتفاق می افتد و تجربه های موفقی داشته است. فقط خرید و فروش کالا نباید داشته باشیم، ایده ها باید خرید و فروش شود و تجربه های موفق وارد کشور شود.

همچنین اقتصاد باز باید بستر فناوری های نوین شود. منظور از فناوری این نیست که سخت افزار وارد کشور کنیم، نوع اداره کشور، بزرگ ترین فناوری است که می شود وارد کنیم. برای مثال، مجلس را چگونه می توان اداره کنیم که موفق تر باشد! چگونه می شود قانون گذاری کنیم که موفق تر باشیم! دادگاه ها را چگونه می توان اداره کرد که مسائل در حداقل هزینه و زمان حل شود! چگونه می شود اینقدر قانون تدوین نکنیم که یکدیگر را نقض نکنند. با این حال، آینده منتظر تصمیمات سیاستگذاران است که اقتصاد رشد کند. در اینجا حداقل در سه موضع می توانیم حرکت کنیم. یعنی روی باز بودن اقتصاد برای پذیرش ایده های جدید، بازنگری در نظام تدبیر و سیاستگذاری و پذیرش فناوری ها در اقتصاد کار شود. اقتصاد باید ظرفیت تغییر داشته باشد؛ ظرفیت تغییری که یک ویژگی دارد: تغییر تدریجی ماندگار به نفع افزایش ظرفیت اقتصاد.

اما اگر ما همیشه عجله داشته باشیم و بگوییم فعلا وقت برای این کارها نیست و فقط باید کاری کنیم که ماشین اقتصاد سریع تر حرکت کند، باید به بانک ها فشار بیاوریم که منابع را به جامعه وارد کنند و در عین حال، باید سعی کنیم بودجه دولت انبساطی باشد و پول خرج کنیم. اما با پول خرج کردن هیچ اقتصادی رشد نمی کند. بر این اساس، شاید یک نقدی که بشود به سیاست اقتصادی گذشته کرد، صرف نظر از دولت های نهم و دهم، این است که هیچگاه ظرفیت عرضه کل و رشد اقتصادی را در اقتصاد بالا نبردیم، اما انتظار خودمان را همیشه سعی کردیم با سیاست های پولی و مالی انبساطی جبران کنیم.

میانگین رشد اقتصادی دولت های قبل را اگر نگاه کنیم، این میانگین هیچگاه بالا نبوده است. البته در دوره هایی کوتاه، برای مثال برنامه سوم توسعه، رشد اقتصادی به بیش از 6 درصد رسید، اما دوباره به وضعیت خود برگشت. این نشان می دهد که ما اتومبیل اقتصاد را درست نکردیم. فقط دل مان را خوش کردیم به اینکه راننده ها تغییر کرده اند و یک دولت رفته و دولت بعدی آمده است.

در این شرایط، بزرگ ترین خدمتی که سیاستگذار می تواند به شهروندان خود کند، این است که ظرفیت رشد اقتصادی کشور را افزایش دهد؛ آن هم به صورت تغییرات تدریجی ماندگار به نفع افزایش رشد اقتصادی. ما همیشه گفتیم رشد اقتصادی 8 درصدی می خواهیم و سند چشم انداز گفته باید کشور اول منطقه شویم. اما تجربه عملیاتی برای اول شدن در منطقه شش سال پیش بود، نه الان. ما هیچگاه دنبال این نرفتیم که چگونه می شود رشد اقتصادی 8 درصدی داشته باشیم. روی کاغذ یک چیزهایی نوشتیم، اما هیچگاه اجرا نکردیم.

نکته دوم، تورم است. 30 سال پیش تورم مشکل کشورهای در حال توسعه بوده است. 20 سال پیش مشکل شماری از کشورهای در حال توسعه بوده است. 10 سال پیش مشکل کشورهایی بود که در سیاستگذاری اقتصادی اشتباه هایی داشتند، اما الان مشکل ما و چند کشور معدود دنیاست.

مجمع جهانی اقتصاد هم در گزارشی که در شهریور ماه داشت، اعلام کرد که ایران بالاترین میزان تورم را در بین 148 کشور دنیا در سال 2012 داشته است. همچنین براساس گزارش بانک جهانی، ایران رتبه سوم بالاترین نرخ تورم را دارد.

بله، یعنی ما در واقع مثل فردی می مانیم که در یک مجتمع مسکونی زندگی می کنیم و در این مجتمع همه لوله کشی های و تاسیسات خود را درست کردند و مشکلات شان حل شده است، اما فقط یکی دو واحد ساختمانی نتوانستند مشکل خود را حل کنند. در حالی که بارها دیده اند همسایه ها چه کار کردند.

در حال حاضر ما عضو جامعه جهانی هستیم که آمار همه کشورها سالانه می آید، اما تورم ما هنوز بالای 30 درصد است، در حالی که تورم اکثر کشورهای دنیا به کمتر از 5 درصد رسیده است. هم اکنون کشورهای محدودی در دنیا وجود دارد که تورم دو رقمی ماندگار دارند و ما نیز تورم دو رقمی ماندگار داریم. بنابراین ما باید یک بار از خودمان سوال کنیم که چرا این بیماری را هنوز نتوانستیم رفع کنیم! همواره به زبان گفته ایم که می خواهیم تورم را کنترل کنیم، اما در عمل به کنترل تورم تن ندادیم. کنترل تورم مستلزم بهداشت مالی و انضباط پولی است. ما هیچگاه به انضباط مالی تن ندادیم، چون همیشه برای توسعه عجله داشته ایم. 30 سال است که برای دستیابی به توسعه عجله داریم، اما هیچگاه به توسعه قاعده مند فکر نکردیم. ما برای این توسعه باید دو کار می کردیم: رشد اقتصادی را به تدریج افزایش دهیم و نیز تورم را طی چند گام کاهش دهیم. ما نتوانستیم این کارها را انجام دهیم.

اگر شما علاقه مند به اقتصاد باشید و برای مثال، از شما بپرسند وضعیت اقتصادی کشور شیلی چگونه است، کافی است دو عدد را برای شما تشریح کنند: متوسط رشد اقتصادی و متوسط تورم این کشور طی 10 سال گذشته. شما با این آمارها متوجه می شوید که مدیران ارشد شیلی، کشور خود را چگونه اداره می کنند. گام بعدی این است که اگر تورم شیلی پایین است، از اول پایین بود یا موفق شده تورم خود را کاهش دهد. شیلی جزو یکی از کشورهای موفق امریکای لاتین بود که تورم خود را پایین آورد. در اینجا این سوال مطرح می شود که بانک مرکزی شیلی چه کرده است که کشورهای دیگر آن کارها را انجام نداده اند؟! حالا من به شما می گویم که اگر شیلی موفق بوده و مثلا آرژانتین در کنترل تورم موفق نبوده است، نه ربطی به معادن آن کشور دارد و نه ربطی به مساحت و جمعیت و جغرافیای آن کشور دارد، بلکه به سیاست ها ارتباط دارد.

بخش مهندسی اقتصاد کلان، دانش تولید سیاست های اقتصادی است که در هر بستر اقتصادی قابل اجراست؛ البته متناسب با بستر اقتصادی باید سیاست ها تعدیل شود. سیاست های مناسب برای کنترل تورم و تسریع رشد اقتصادی، سیاست هایی است که در همه 180 کشور دنیا قابل پیاده سازی است. به همین دلیل به آن اقتصاد کلان می گویند.

با توجه به اینکه ما در کشور سال های سال است می خواهیم تورم را تک نرخی کنیم، چرا هیچگاه موفق نبودیم و همیشه برنامه ها در جهت کنترل تورم ناکام مانده است. در عین حال، سال هاست که با رکود تورمی روبه رو هستیم، اما تاکنون هیچ راهی برای خروج از آن پیدا نکردیم.

البته باید بگویم که ما از نیمه های سال 87 وارد رکود شدیم، اما تورم دو رقمی را همواره در سه دهه گذشته داشتیم. در واقع تا میانه دهه 80 و حتی اوایل نیمه دوم دهه 80 با رونق روبه رو بودیم، اما از سال 87 وارد رکود شدیم.

علتش چه بود؟

در سال 87 بحث سیاست های اعتباری انقباضی شدید همزمان با رکود بود. البته پس از آن یک مدت کوتاهی از رکود تورمی خارج شدیم، اما دوباره از سال 90 وارد رکود شدیم که دلیل آن، عمدتا آثار تحریم بود.

با این اوصاف، چگونه می توان افزایش رشد اقتصادی و کنترل تورم را در دولت یازدهم مدیریت کرد؟

موضوع رشد اقتصادی به طور عمده در حاکمیت به وزارت اقتصاد برمی گردد و تورم به بانک مرکزی مربوط می شود. نظام تدبیر اقتصادی مولفه های زیادی دارد که سلامت، مدیریت بیکاری، رفاه اجتماعی، کاهش تنش اجتماعی، رشد اقتصادی و تورم زیرمجموعه های آن است. افزایش رشد اقتصادی و کاهش تورم یک راهکار و نقشه راه می خواهد و بخش زیادی از آن قابل فراگیری است. اصلا لازم به خلاقیت نیست و نیازی نیست که شش ماه فکر کنیم که چه کار باید کنیم. در واقع ما این درس را نیاموختیم و از این دو کلاس رفوزه شده ایم. یعنی بارها این درس را برای ما گفتند و دیدیم که ترکیه تورم بالای 100 درصد خود را کنترل کرد. رشد اقتصادی چین به 8 درصد رسید. کشورهای آسیای شرقی رشد اقتصادی بالا داشتند و بزرگ ترین بحران مالی در سال های 1997 و 1998 را تجربه کردند، اما دوباره از بحران خارج شدند و اقتصاد خودشان را مستحکم کردند. ما این درس را یاد نگرفتیم و فکر کردیم در این ماجرا باید خودکفا باشیم. در این موضوع اصلا خودکفایی موضوعیت ندارد. خودکفایی را در شرایطی باید بخواهیم که مولفه های اقتصاد ایران را بشناسیم و بدانیم سیاست های اقتصادی فراگیر را چگونه در این مولفه های اقتصادی پیاده کنیم.

حالا من از سال 68 به بعد را می گویم که جنگ تمام شد. چون در زمان جنگ نمی شد راجع به سیاستگذاری اقتصادی صحبت کنیم. یک کشوری که بخش زیادی از آن در معرض جنگ است، سیاستگذاری اقتصادی به طور طبیعی در آن موضوعیتی ندارد. اما از سال 68 تاکنون، این دو دهه و نیمی که از جنگ گذشته است، ما در این مدت مثل فردی می مانیم که دو دهه و نیم در یک کلاسی قرار گرفتیم که در این کلاس بارها درس ها داده شده است. دو درس خیلی مهم بوده است؛ تسریع رشد اقتصادی و کنترل تورم. این درس ها داده شده و در کشورهای موفق و ناموفق تجربه شده است. همچنین ابرتورم ها را دیده، تجربه مهار کردن و مدیریت تورم را دیده، تجربه تسریع رشد اقتصادی را دیده، تجربه فقر کشورها را دیده و خروج از فقر را دیده است. برای مثال، ما در یک زمانی درباره نجات مردم از فقر صحبت می کردیم. اما چین با اتخاذ سیاست های اقتصادی درست، بیش از 200 میلیون نفر از مردم کشورش را از فقر نجات داد. هیچ سیاستی در هیچ کجای دنیا در هیچ زمانی اینقدر نتوانسته است مردم را از فقر نجات دهد. چین موفق شد کاری کند که رشد اقتصادی اش به تدریج افزایش یابد و بتواند در یک کشور 5/1 میلیارد نفری، 200 میلیون نفر را از زیر فقر بیرون آورد.

خب ما داریم درباره یک اقتصاد 75 میلیون نفری صحبت می کنیم. فقر واقعا مشکل حاد ما نیست و ما جزو کشورهایی نیستیم که خط فقر بالایی داشته باشیم، اما اگر رشد اقتصادی کند شود یا تورم بالا باشد، به طور قطع افراد کم درآمد و فقیر بیشترین آسیب را می بینند. بنابراین اگر حتی از اقتصاد کلان خوش مان نمی آید، فقط به دلیل عدالت اجتماعی باید رشد اقتصادی را تسریع کنیم تا درآمد سرانه مردم افزایش یابد. باید تورم را کنترل کنیم تا قدرت خرید مردم حفظ شود. هر کار دیگری که می خواهیم بکنیم، اضافه بر اینهاست.

ما برای اینکه این دو کار را انجام دهیم، باید از بانک مرکزی هیچ چیزی تا اطلاع ثانوی نخواهیم به جز کنترل تورم. تا زمانی که تورم تک رقمی نشده است، باید به بانک مرکزی بگوییم هر کاری که از شما خواستیم، در صورتی انجام دهید که به کنترل تورم لطمه نزند و بانک مرکزی حق وتو داشته باشد. بنابراین هر چه به بانک مرکزی ابلاغ شد؛ ولو که قانون ابلاغ کرده باشد، در شرایطی باید اجرا شود که به کنترل تورم لطمه نزند. تا زمانی که تورم تک رقمی نشده است، هیچ هدف دیگری را در بانک مرکزی نباید دنبال کرد. از سوی دیگر، باید به وزارت اقتصاد بگوییم که از شما فقط تسریع رشد اقتصادی می خواهیم و تا رشد اقتصادی به بالای 5/6 درصد در یک افق میانگین پنج ساله نرسد، هیچ کار دیگری را انجام ندهید.

زمانی که هر یک از دستگاه ها و وزارتخانه ها یک سیاست را دنبال می کنند و اهداف جداگانه یی دارند و هر کدام برنامه هایشان در تضاد با یکدیگر است و سیاست هایشان با هم همخوانی ندارد، چگونه می شود این هماهنگی وجود داشته باشد؟

قطعا همین طور است. ما حکایت شعری هستیم که می گوید «ای یک دله صد دله، دل یک دله کن، عشق دگران را ز دل خود یله کن» بالاخره باید مشخص باشد که یک فرد عاشق یک نفر است یا عاشق 10 نفر. این جوری که نمی شود. مشکل مردم با هیچ روش دیگری حل نمی شود؛ جز اینکه این دو کار انجام شود. بالاخره ما دل در گرو یک هدف باید داشته باشیم و باید تکلیف روشن شود. اگر به بانک مرکزی بگوییم شما باید پنج کار را انجام دهید و برای نمونه، امروز نرخ ارز را کنترل کنید و فردا بیکاری را کنترل کنید و رشد اقتصادی را افزایش دهید و مسکن مهر را نیز در برنامه داشته باشید و ضمن همه اینها، تورم را هم کنترل کنید که نمی شود. نمی شود که به وزارت اقتصاد بگوییم باید مالیات بگیرید، بودجه را اصلاح کنید و خصوصی سازی را انجام دهید و ضمنا رشد اقتصادی را هم تسریع کنید. به طور قطع اتفاقی که می افتد، این است که تورم و رشد اقتصادی صاحب در کشور ندارند. اصلا ویژگی اقتصاد کلان همین است که صاحب آن مردم هستند. مردم در کجا حق خود را استیفا می کنند؟ به طور معمول آن ماموریتی که صاحب دارد، ماموریتی را که صاحب ندارد، کنار می گذارد. تسهیلاتی که برای رشد اقتصادی می خواهید بدهید، ذی نفع دارد. نرخ ارز صاحب دارد، اما تورم و رشد اقتصادی صاحب ندارد.

هیچ نظامی ما نداریم که بیاید رجحان های مردم را بگیرد و این رجحان را تبدیل به ماموریت برای سیاستگذار کند و سیاستگذار بگوید من انتخاب شدم که تورم و رشد اقتصادی را بهبود ببخشم. دموکراسی قرار بود این کار را انجام دهد و دموکراسی از طریق سیستم رای گیری باید رجحان های مردم را تبدیل به کاندیدای منتخب کند.

4سال یک بار این اتفاق نمی افتد. احزاب ایجاد شده اند که مکمل همین روند باشند. احزاب باید عملکرد رییس جمهور و نظام را رصد کنند تا ماموریت ها را انجام دهند. در این میان، رسانه ها رکن سوم این ماجرا هستند، بنابراین نظام انتخابات به اضافه احزاب و رسانه ها، سیاستگذار را در اتاق شیشه یی می گذارد و آمار ماهانه تورم و سه ماهه رشد اقتصادی را از سیاستگذار می خواهد. پارلمان باید اینها را دنبال کند. احزاب هم چه حزب مخالف و چه حزب موافق، به ویژه حزب مخالف مشکلات را بگوید. دعوای حزب موافق و مخالف به جای اینکه سر مسائل هیچ و پوچ باشد، باید سر اهداف بلند اقتصاد کلان باشد و از همه مهم تر، رسانه ها باید عملکرد دولت را رصد کنند.

من نمی گویم تمام مسائل جامعه همین است، من می گویم جامعه یک موجود چند بعدی است، اما یکی از ابعاد مهم آن، اقتصاد است. در بعد اقتصاد، اقتصاد کلان حرف اول را می زند و در اقتصاد کلان نیز باید رشد اقتصادی و تورم دنبال شود. ما یک دانشجویی داریم که 20 سال سر کلاس است و نمره قبولی نیاورده است. همه باید کمک کنند که این دانشجو نمره قبولی بیاورد. در نظام دموکراسی ما، پارلمان و احزاب و رسانه های ما باید این را به موضوع تبدیل کنند؛ وگرنه اگر مسائل دیگر را مطرح کنند، سیاستگذار هم مشغول مسائل حاشیه یی می شود و فقط زمان می گذرد.

به نظر شما بانک مرکزی و وزارت اقتصاد برای کنترل تورم و رشد اقتصادی باید چه کند؟

سرعت کنترل تورم به طور معمول خیلی بیشتر از تسریع رشد اقتصادی است. برای افزایش رشد اقتصادی باید حلم و سعه صدر زیادی داشته باشیم. یعنی باید برنامه ها و راهبرد مشخصی برای تسریع رشد اقتصادی داشته باشیم، اما اتکای راهبرد رشد اقتصادی به منابع بانکی و مالی باید محدود باشد و بخش نرم افزاری رشد اقتصادی دنبال شود. ما این سال ها فقط به بخش سخت افزاری توجه کردیم و منبع نفت را گرفتیم و به پروژه ها تزریق کردیم. این راه ها جواب نمی دهد و باید نرم افزار را در رشد اقتصادی مورد توجه قرار دهیم. نظام تدبیر کشور را باید اصلاح کنیم و این کار سنگینی است. اما بالاخره این کار را باید وزارت اقتصاد انجام دهد.

تاریخ خبر: ۱٣۹۲/٠۹/۲٣

اخبار مرتبط

نظرات

٠ نظر

در صورتی که می خواهید پاسخ خود را دریافت کنید، ایمیل خود را وارد نمایید
ارسال نظر ...
نظری برای نمایش موجود نیست ، شما اولین نفری باشید که نظر می دهید!